دکترین فلسفه -جلد4. فلسفه معاصر- از پدیدار شناسی تا فلسفه ذهن و زبان

دکترین فلسفه -جلد4. فلسفه معاصر- از پدیدار شناسی تا فلسفه ذهن و زبان

دایره المعاف تحلیلی فلسفه غرب

پیشگفتار مؤلف

زیستن در دامنه آتشفشان اندیشه؛ مانیفست فلسفه معاصر

“بنای خویش را بر دامنه کوه آتشفشان بسازید! کشتی‌هایتان را به دریاهای ناشناخته بفرستید! و در حال جنگ با همتایان و با خویشتن زندگی کنید! ای دوستداران دانایی! اگر نمی‌توانید حاکمان و مالکان باشید، دست‌کم رهزنان باشید…”

(فردریش نیچه – حکمت شادان)

تاریخ تفکر بشری، حکایتِ امنیت و آسودگی نیست؛ حکایتِ خطر کردن است. اگر فلسفه در یونان باستان تلاشی برای «کشف نظم» در کیهان بود و در قرون وسطی به تثبیت «ایمان و خرد» می‌اندیشید، و اگر کانت در قله روشنگری، معماریِ باشکوهِ «عقل» را به سامان رساند؛ داستان در اینجا به پایان نرسید. آنچه در قرن بیستم و دوران معاصر رخ نمود، تحقق همان پیشگویی نیچه بود: خروج از لنگرگاه‌های امنِ متافیزیک و دل سپردن به دریای طوفانی تردیدها.

اثر حاضر، جلد چهارم از مجموعه شش‌جلدی «دکترین فلسفه» است؛ مجموعه‌ای که با هدف ترسیم نقشه‌ای جامع از منظومه دانایی برای جویندگان حقیقت و به‌ویژه داوطلبان آزمون‌های عالی (دکتری) نگاشته شده است. ما پس از واکاوی «ریشه‌ها» در جلد نخست، بررسی جدال «عقل و تجربه» در جلد دوم و تبیین «قله انتقادی کانت» در جلد سوم، اکنون به پیچیده‌ترین و مناقشه برانگیزترین دوران تاریخ اندیشه رسیده‌ایم: فلسفه معاصر.

چرا زیستن در دامنه آتشفشان؟

زیرا فلسفه معاصر، عرصه رویارویی با لرزه‌های سهمگین فکری و فروپاشیِ یقین‌های پیشین است. این کتاب روایتی است از دو جریان بزرگ که سیمای انسان مدرن را ترسیم کرده‌اند:

از یک‌سو، در فلسفه قاره‌ای، با پدیدارشناسی و اگزیستانسیالیسم همراه می‌شویم تا در جهانی که پایه‌های متافیزیک سنتی‌اش سست شده، معنای «هستی»، «زمان» و «دلهره‌ی وجود» را بی‌واسطه تجربه کنیم.

و از سوی دیگر، با پیشگامان فلسفه تحلیلی و فلسفه ذهن هم‌سفر می‌شویم تا با دقتی ریاضی‌وار و تیغِ تیزِ منطق، ساختارِ زبان، ذهن و واقعیت را جراحی کنیم. از «دازاین» هایدگر تا «بازی‌های زبانی» ویتگنشتاین، و از «مغز در خمره» پاتنم تا «جهان‌های ممکن» لوئیس؛ همگی تلاشی است سترگ برای ایستادن بر لبه پرتگاه دانش و نگریستن به افق‌های نو.

تلاش نگارنده در تدوین این اثر بر آن بوده است که با عبور از دوگانه‌انگاری‌های رایج، پیچیده‌ترین و فنی‌ترین مباحث روز فلسفه غرب را با بیانی روشن، نظام‌مند و کاملاً آموزشی ارائه دهد. ساختار این کتاب به گونه‌ای طراحی شده که دانشجوی فرهیخته ایرانی، چه در مقام پژوهشگر و چه در مقام داوطلب آزمون دکتری ۱۴۰۵، بتواند بدون هراس از دشواری متون اصلی، به عمق این مباحث راه یابد و بر کرسیِ تسلط تکیه زند.

این کتاب، دعوتی است به نترسیدن؛ دعوتی به اندیشیدن در زمانه‌ای که تفکر، دشوارترین کار دنیاست.

حسین کفاشیان بیلندی

دی ماه ۱۴۰۴

پل‌های ارتباطی و معماریِ کلانِ «دکترین فلسفه»

(جایگاه جلد چهارم در منظومه‌ی شش‌جلدی)

این مجموعه شش‌جلدی، یک کلِ ارگانیک است. جلد چهارم (فلسفه معاصر) در خلأ شکل نگرفته است؛ بلکه از یک‌سو «پاسخی» است به بحران‌های مطرح‌شده در جلد سوم (کانت)، و از سوی دیگر «هم‌سخنی» جذابی دارد با مباحث جلد پنجم و ششم (فلسفه اسلامی).

در این بخش، خطوط اتصال این جلد با سایر مجلدات ترسیم می‌گردد تا پژوهشگر بتواند دیدی پانورامیک به تاریخ تفکر داشته باشد.

۱. نگاه به گذشته: میراثِ کانت (ارتباط با جلد سوم)

جلد سوم این مجموعه به «ایمانوئل کانت» اختصاص داشت؛ فیلسوفی که تاریخ فلسفه را به «پیش از خود» و «پس از خود» تقسیم کرد. فلسفه معاصر (جلد چهارم)، در واقع چیزی نیست جز «شورش علیه کانت» یا «تفسیرِ مجددِ کانت»:

• از نقد عقل به نقد زبان (فلسفه تحلیلی): اگر کانت می‌پرسید «شرایط امکانِ شناخت چیست؟»، ویتگنشتاین و فرگه (فصل ۲ این جلد) پرسیدند «شرایط امکانِ معنا چیست؟». آن‌ها استدلال کردند که محدودیت‌های ما، محدودیت‌های زبانی است، نه صرفاً ذهنی.
• از سوژه دکارتی/کانتی به دازاین (فلسفه قاره‌ای): کانت انسان را یک «سوژه استعلایی» (شناسنده‌ی جهان) می‌دانست. هایدگر (فصل ۱ این جلد) این تصویر را درهم شکست و انسان را «دازاین» (موجودی پرتاب‌شده در جهان) معرفی کرد.
  • نکته کلیدی: پدیدارشناسی هوسرل، فرزندِ مستقیمِ ایده‌آلیسمِ استعلایی کانت است.
• پایانِ شیء فی‌نفسه: هم پدیدارشناسان و هم پوزیتیویست‌ها، مفهوم «نومن» (شیء ناشناختنی) کانت را رد کردند. یکی با گفتن اینکه «پشتِ پرده چیزی نیست» (هایدگر) و دیگری با گفتن اینکه «حرف زدن از آن بی‌معناست» (کارنپ).

۲. نگاه به شرق: تطبیق با فلسفه اسلامی (ارتباط با جلد ۵ و ۶)

یکی از جذاب‌ترین بخش‌های مطالعات عالی (دکتری)، «فلسفه تطبیقی» است. مباحث این جلد، همگرایی‌های حیرت‌انگیزی با فلسفه اسلامی (که در جلدهای ۵ و ۶ با تفصیل آمده) دارد:

الف) اگزیستانسیالیسم و حکمت متعالیه (هایدگر و ملاصدرا)

• اصالت وجود: هایدگر در قرن بیستم فریاد زد که «غرب دچار غفلت از وجود شده است». این دقیقاً همان نقطه‌ای است که ملاصدرا (جلد ۶) قرن‌ها پیش بر آن ایستاد. بحث «اصالت وجود» (Primacy of Existence) در صدرا و تقدمِ «هستی» بر «چیستی» در سارتر، بهترین میدان برای پژوهش تطبیقی است.
• حرکت و زمان: مفهوم «زمان» در هایدگر (به عنوان افق هستی) با نظریه «حرکت جوهری» و زمانِ سیال در حکمت متعالیه قابل گفتگوست.

ب) فلسفه ذهن و علم‌النفس (دکارت و ابن‌سینا/صدرا)

• دوگانه‌انگاری: نقد فلسفه ذهن معاصر بر دکارت (فصل ۳ این جلد)، شباهت عجیبی به نقدهای ملاصدرا بر گذشتگان دارد.
• راه‌حل صدرا: نظریه «جسمانیة الحدوث و روحانیة البقاء» صدرا، پاسخی درخشان به معمای ذهن-بدن است که می‌تواند رقیبی جدی برای نظریات «نوخاسته‌گرایی» (Emergentism) در فلسفه ذهن معاصر (مانند نظریه سرل) باشد.

ج) متافیزیک موجهات (کریپکی و ابن‌سینا)

• ضرورت و امکان: تمامِ بحث‌های پیچیده‌ی «جهان‌های ممکن» و «ضرورت ذاتی» در فلسفه تحلیلی (فصل ۴ این جلد)، ریشه در تفکیک بنیادین ابن‌سینا (جلد ۵) میان «ماهیت» و «وجود» و تقسیم‌بندی مواد ثلاث (وجوب، امکان، امتناع) دارد.
  • نکته: وقتی پلانتینگا از «ضرورت» حرف می‌زند، عملاً در حال بازسازیِ منطقِ سینوی به زبانِ مدرن است.

۳. نمودار منظومه‌ی دکترین فلسفه

برای اینکه جایگاه این جلد مشخص شود، ساختار کل مجموعه بدین شرح است:

1. جلد اول (ریشه‌ها): تولد حیرت (پیشاسقراطیان تا رنسانس). پی‌ریزی ساختمان.
2. جلد دوم (جدال): عقل‌گرایان و تجربه‌گرایان (دکارت، هیوم، اسپینوزا).  دیوارچینی.
3. جلد سوم (قله): فلسفه انتقادی کانت. سقف‌زنی و انقلاب.
4. جلد چهارم (اکنون): فلسفه معاصر (تحلیلی، قاره‌ای، ذهن). تزئینات داخلی و گسترش بنا. (همین اثر).
5. جلد پنجم (مشقِ اول): فلسفه اسلامی (کندی تا ابن‌سینا و اشراق). بنایِ موازی در شرق.
6. جلد ششم (اوجِ حکمت): حکمت متعالیه (صدرا و علامه طباطبایی). تکمیلِ آسمان‌خراشِ معرفت.

سخن آخر با خواننده:

پژوهشگر گرامی، جلد چهارم اگرچه به مدرن‌ترین مباحث اختصاص دارد، اما فهمِ عمیقِ آن بدونِ نگاه به ریشه‌ها (جلد ۱ تا ۳) و بدونِ مقایسه با حکمتِ خودمان (جلد ۵ و ۶) ناقص خواهد ماند. امید است این مجموعه شش‌جلدی، دکترینِ کاملی برای اندیشه‌ی شما باشد.

جدول جامع تحلیل آماری آزمون دکتری فلسفه (۱۴۰۴-۱۳۹۱)

بخش اول: دهه نود (دوره ثبات نسبی)

(اعداد نشان‌دهنده تعداد سوالات در هر سال است)

بخش دوم: دوران تحول و تخصص‌گرایی (۱۳۹۸ تا ۱۴۰۴)

(در این دوره شاهد چرخش آشکار به سمت فلسفه‌های تحلیلی و مضاف هستیم)

تحلیل گرافیکی روندها (جهت‌گیری برای ۱۴۰۵)

• پادشاه مطلق (فلسفه تحلیلی): با ۸۳ سوال، پرتکرارترین مبحث است. ثبات تعداد سوالات (۸ سوال در سال‌های اخیر) نشان می‌دهد که ویتگنشتاین و فلسفه زبان هسته اصلی آزمون هستند.
• ستاره نوظهور (فلسفه ذهن): از ۰ سوال در سال ۹۱ به ۷ سوال در سال ۱۴۰۴ رسیده است! این شیب صعودی تند، سیگنال مهمی برای داوطلبان ۱۴۰۵ است که از این سرفصل غافل نشوند.
• روند نزولی/ثابت (اگزیستانس و علم): مباحثی مانند فلسفه علم و اگزیستانسیالیسم (سارتر) به حاشیه رفته‌اند و وزن کمتری نسبت به گذشته دارند.