درس نامه جامع تاریخ ادبیات عرب -کارشناسی ارشد و دکترا

درس نامه جامع تاریخ ادبیات عرب -کارشناسی ارشد و دکترا

سیری در تاریخ اندیشه و ادب عربی

 تحلیل جامع ادبیات عرب از عصر جاهلی تا دوران معاصر
تحلیل جامع ادبیات عرب از عصر جاهلی تا دوران معاصر
شامل تمام مباحث، جریان‌ها، چهره‌ها، آثار ادبی
راهنمای روشن تاریخ ادبیات عرب و بازتاب تحلیلی آن
منطبق بر سرفصل‌های دانشگاهی و استانداردهای نوین جهانی

فهرست مطالب

فصل اول: ادبیات در آستانه ظهور اسلام ‌‌(‌‌عصر جاهلی‌‌)‌‌ 25

بخش ۱: بستر تاریخی و فرهنگی… 25

ویژگی‌های شبه جزیره عربستان: جنبه‌های دینی ‌‌(‌‌المظاهر الدینیة‌‌)‌‌ 31

ویژگی‌های شبه جزیره عربستان: جنبه‌های فرهنگی ‌‌(‌‌المظاهر الثقافیة‌‌)‌‌ 34

آزمون سنجش عمق یادگیری: بستر تاریخی و فرهنگی عصر جاهلی… 37

شعر در عصر جاهلی… 47

کتابت و روایت: سازوکارهای حفظ و انتقال شعر. 49

اغراض و مضامین شعر جاهلی: آینه زندگی و ارزش‌ها 51

ویژگی‌های لفظی و معنوی: ساختار و جوهر شعر جاهلی… 53

معلقات: شاهکارهای جاودانه شعر جاهلی… 57

شعر صعالیک: پژواک طغیان و فردگرایی… 62

شاعران معروف گروه صعالیک: سه چهره از طغیان.. 63

ویژگی‌های شعر صعالیک: بیانیه طردشدگان.. 65

نقد و اصالت شعر جاهلی… 66

دیدگاه طه حسین و چالش‌های پیرامونی آن.. 68

آزمون سنجش عمق یادگیری: شعر در عصر جاهلی… 71

نثر در عصر جاهلی: پژواک خرد و سخنوری… 83

خطابه ‌‌(‌‌الخطابة‌‌)‌‌: هنر رهبری و اقناع.. 87

سجع کاهنان ‌‌(‌‌سجع الکُهّان‌‌)‌‌: زبان راز و قدرت… 88

فصل دوم: ادبیات دوره اسلامی و اموی.. 91

بخش ۲: تحولات ادبی با ظهور اسلام. 91

قرآن کریم: انقلاب در زبان و ادبیات عربی… 91

اثر حدیث شریف نبوی بر زبان و ادبیات عربی… 92

وضعیت ادبیات عربی و جایگاه شعر در صدر اسلام: رویارویی سنت و وحی… 94

محک دانش: آزمون تحولات ادبی در صدر اسلام. 97

نثر نبوی: بنیان‌های سه‌گانه نثر اسلامی… 107

نهج البلاغه: اوج فصاحت و ژرفای حکمت…. 109

خطبه‌ها و نامه‌های خلفا: زبان دین و شمشیر دولت…. 110

مکتب نثری عبدالحمید کاتب: تولد نثر فنی… 112

چهره‌های شاخص نثر اموی: هنر خطابه در خدمت قدرت و عقیده. 113

محک دانش: آزمون نثر در صدر اسلام و دوره اموی… 115

جغرافیای ادبیات اموی: سه اقلیم، سه سبک…. 124

شاعران ایرانی این دوره: طلوع صدای موالی… 131

شعر غنایی ‌‌(‌‌غزل‌‌)‌‌: تولد دو مکتب عشق… 133

شعر سیاسی: چکامه شمشیر و عقیده. 135

شعر زهد: پژواک وجدان بیدار جامعه. 138

محک دانش: آزمون جامع شعر دوره اسلامی و اموی… 141

فصل سوم: ادبیات دوره عباسی – نثر. 151

کلیات عصر عباسی: سپیده‌دم تمدن زرین اسلامی… 151

وضعیت کلی و تحولات نثر در دوره عباسی: از ابزار تا هنر و علم.. 152

شخصیت‌ها و جریان‌های نثری: معماران نثر عباسی… 153

گونه‌های ادبی نثر: پلی میان فرهنگ‌ها 155

گونه‌های ادبی نثر: اوج صناعت در نثر دیوانی… 156

گونه‌های ادبی نثر: هنر خطابه در عصر عباسی… 158

گونه‌های ادبی نثر: ابن نباته، خداوندگار سخن بر منبر. 159

ادبیات داستانی و مقامات: تولد داستان کوتاه هنری… 160

گونه‌های ادبی نثر: متون عرفانی و نیایش‌ها 163

گونه‌های ادبی نثر: تولد تاریخ ادبیات و نقد.. 164

محک دانش: آزمون جامع نثر دوره عباسی… 169

فصل چهارم: ادبیات دوره عباسی – شعر. 187

کلیات و تحولات شعر عباسی: نوسازی یک هنر کهن… 187

کلیات و تحولات شعر عباسی: نوگرایی در زبان، خیال و اندیشه. 188

مضامین نوین: تابوشکنی و معنویت‌گرایی در شعر عباسی… 191

نوآوری در فرم و موسیقی: شکستن سنت‌های کهن… 192

محک دانش: آزمون جامع شعر دوره عباسی… 195

دوره‌های تاریخی شعر عباسی: عصر انقلاب و نوآوری ‌‌(‌‌۱۳۲ – ۲۳۳ هـ‌‌)‌‌ 203

دوره‌های تاریخی شعر عباسی: عصر صناعت و تأمل ‌‌(‌‌۲۳۲ – ۳۳۴ هـ‌‌)‌‌ 204

دوره سوم: عصر آل بویه، اوج تفاخر و تشیع ‌‌(‌‌۳۳۴ – ۴۴۷ هـ‌‌)‌‌ 205

دوره چهارم: عصر سلجوقیان، غروب خلافت عباسی ‌‌(‌‌۴۴۷ – ۶۵۶ هـ‌‌)‌‌ 207

جریان‌های شعری: چکامه ولایت و مرثیه تاریخ.. 210

موضوعات شعر شیعی: ارکان کاخ ولایت…. 213

کارگاه تحلیل متن: کالبدشکافی شاهکارهای عباسی… 214

فصل پنجم: ادبیات دوره مملوکی و عثمانی.. 217

بستر تاریخی: عصر فترت و انحطاط… 217

بستر تاریخی: شرح اوضاع در دوران مملوکی و عثمانی… 219

اوضاع دینی، علمی و ادبی: تلاش برای حفظ میراث… 220

ارتباط جامعه و ادبیات: دو جهان در یک اقلیم.. 222

محک دانش: آزمون جامع ادبیات دوره مملوکی و عثمانی… 225

المدائح النبویة: پناهگاه روح در عصر تلاطم و صناعت…. 241

استعمال الألفاظ العامیة: پژواک صدای مردم در دیوان شاعران.. 243

آزمون مروری و تحلیلی – ادبیات دوره مملوکی و عثمانی ‌‌(‌‌بخش اول‌‌)‌‌ 245

نگاهی به چهره‌های شاخص شعر در دوره مملوکی… 251

دگردیسی نثر: از خلاقیت فردی تا تدوین میراث جمعی… 253

میراث دوگانه: آیا این دوره واقعاً ‌‌ «‌‌عصر انحطاط‌‌»‌‌  بود؟. 254

الرسائل الأدبیة: چهرة خصوصی نثر در محفل دوستان.. 256

النثر العلمی: در جستجوی وضوح در عصر صناعت…. 257

قلقشندی و ‌‌ «‌‌صبح الأعشی‌‌»‌‌ : دانشنامه‌ای برای اداره یک امپراتوری… 259

سبک و زبان: علمِ توصیفِ هنر. 260

ابن خلدون و ‌‌ «‌‌المقدمة‌‌»‌‌ : تولد یک علم در ذهن یک اندیشمند.. 261

سبک و زبان: تلفیق دانش و ادب… 263

آزمون مروری و تحلیلی – نثر دوره مملوکی و عثمانی… 273

رودخانه خروشان نثر: سفری گذرا از سرچشمه تا دلتای مدرن.. 279

کارگاه بزرگِ نَهضت: کالبدشکافیِ تولد نثر نوین… 280

جامه‌های نو بر اندام جهانی نو: چراییِ پیدایش رمان، داستان کوتاه و نمایشنامه. 282

گشودن پنجره‌ها به روی واقعیت: رئالیسم و تولد رمان اجتماعی… 283

آزمون مروری و تحلیلی – کلیات و زمینه‌های تحول نثر معاصر. 287

تولدی دشوار: داستانِ به دنیا آمدنِ رمان در جهان عرب… 295

وقتی فلسفه با ادبیات گفتگو می‌کند: تأملات فکری در نثر معاصر. 300

قلم به‌جای سلاح: رسالت نثر در ادبیات مقاومت… 301

آزمون مروری و تحلیلی – گونه‌های نثر معاصر عربی… 305

کارگاه تحلیل متن: رویارویی با غول‌های نثر معاصر. 311

آزمون مروری و تحلیلی – نویسندگان و آثار نثر معاصر. 317

شکستنِ ستون‌های هزارساله: داستان انقلاب در شعر معاصر عرب… 323

نیروهای پنهانِ تحول: ریشه‌های دگردیسی در شعر معاصر. 325

پرواز بدون بالِ عروض: جهانِ بی‌کرانِ ‌‌ «‌‌قصیدة النثر‌‌»‌‌  ‌‌(‌‌شعر منثور‌‌)‌‌ 328

فراسوی آینه: جهانِ پیچیده و چندلایه ‌‌ «‌‌شعر الحداثة‌‌»‌‌ 332

شاعر حداثه کیست؟ از ‌‌ «‌‌صانع‌‌»‌‌  به ‌‌ «‌‌خالق‌‌»‌‌ 333

چهره به چهره با آفرینندگان: آشنایی با ستارگان شعر معاصر. 333

آفرینندگانِ نقش‌ها: مروری بر کارنامه ستارگان شعر معاصر. 335

آزمون مروری و تحلیلی – شعر معاصر عربی… 339

معمارانِ ایرانیِ کاخِ شعرِ عربی: آشنایی با شاعران بزرگ عربی‌سرای… 348

مهندسانِ تمدن: آشنایی با نوابغِ ایرانیِ نثر عربی… 350

آزمون مروری و تحلیلی – ادبیات عربی در ایران.. 355

گشایش دروازه فردوس: داستانِ راهیابی مسلمانان به اندلس….. 361

عصر تقلید و تأسیس: نخستین پژواک‌های شعر در اندلس اموی… 364

عصر زاهدانِ جنگجو: شعر و فلسفه در سایه دولت مرابطین… 366

غرناطه، آخرین نغمه: شکوه و حسرت در اندلسِ بنی‌احمر. 369

گالری صداها: گزیده‌ای از شاهکارهای ادبی اندلس….. 371

هنرِ درهم‌تنیدن: کالبدشکافی ‌‌ «‌‌موشح‌‌»‌‌ ، شناسنامه ادبی اندلس….. 375

شرابِ نو در جامِ نو: مضامین و لطافت‌های هنریِ موشح.. 377

استادانِ هنرِ توشیح: از شکوهِ دوره طوایف تا حسرتِ غرناطه. 379

صدای کوچه و بازار: چگونه ‌‌ «‌‌موشح‌‌»‌‌  به ‌‌ «‌‌زَجَل‌‌»‌‌  ‌‌(‌‌ترانه مردمی‌‌)‌‌ تبدیل شد.. 380

از پژواک تا صدا: سیر تحول و استقلال در نثر اندلسی… 381

قفسه‌های کتابخانه اندلس: مروری بر انواع اصلی نثر. 383

آزمون مروری و تحلیلی – ادبیات اندلس….. 387

چکیده مباحث اساسی برای مرور شب امتحان.. 393

فرهنگ اصطلاحات تخصصی.. 397

فهرست منابع و مآخذ.. 402

مقدمه: سفری به قلب تپندة کلمات

کتابی که پیش رو دارید، تنها مجموعه‌ای از نام‌ها و تاریخ‌ها نیست؛ بلکه دعوت‌نامه‌ای است برای سفری پرماجرا و عمیق به قلب تپندة یکی از غنی‌ترین و تأثیرگذارترین سنت‌های ادبی جهان: ادبیات عرب. این سفر، کاوشی است در حافظة یک تمدن؛ تمدنی که در آن، ‌‌ «‌‌کلمه‌‌»‌‌  هرگز تنها ابزاری برای ارتباط نبود، بلکه خود، شمشیر، ثروت، هویت و مقدس‌ترین امانت به شمار می‌رفت.

سفر ما از صحراهای خشک و پرصلابت عصر جاهلی آغاز می‌شود؛ جایی که شاعر، سخنگو، مورخ و سلاح تبلیغاتی قبیلة خویش بود و قصیده‌اش، ‌‌ «‌‌دیوان‌‌»‌‌  و بایگانی کامل تاریخ و افتخارات یک قوم به شمار می‌رفت. در این سرزمین، بر دیوارهای کعبه، به تماشای شاهکارهای جاودانة ‌‌ «‌‌معلقات‌‌»‌‌  خواهیم ایستاد و در کنار آن، پژواک صدای یاغیان و مطرودان را در شعر سرکش ‌‌ «‌‌صعالیک‌‌»‌‌  خواهیم شنید.

سپس، شاهد بزرگ‌ترین انقلاب تاریخ این سرزمین خواهیم بود: ظهور اسلام. با نزول شکوهمند قرآن کریم، یک ‌‌ «‌‌انفجار بزرگ زبانی‌‌»‌‌  رخ می‌دهد که تمام منظومة ادبیات را از نو می‌آفریند. در این دورة گذار، خواهیم دید که چگونه شعر، این پادشاه بی‌رقیب، در برابر اعجاز کلام وحی برای مدتی به سکوت فرومی‌رود و سپس با یافتن رسالتی جدید، خود را بازمی‌یابد. در دوران پرآشوب اموی، به تماشای نبردهای سیاسی می‌نشینیم که در میدان کلمات جریان دارد: از هجوهای ویرانگر ‌‌ «‌‌نقائض‌‌»‌‌  تا چکامة اعتراض شاعران شیعه و غزل‌های لطیفی که در دو اقلیم کاملاً متفاوت حجاز، یکی عفیف و دیگری اباحی، شکوفا می‌شوند.

اوج سفر ما، ورود به پایتخت هزار و یک شب، بغداد، در عصر طلایی عباسی است. در اینجا، با تمدنی چندفرهنگی و جهانی روبرو می‌شویم که در آن، ‌‌ «‌‌نثر‌‌»‌‌  برای نخستین بار از زیر سایة شعر خارج شده و خود به یک قهرمان مستقل تبدیل می‌شود. شاهد ‌‌ «‌‌نهضت ترجمه‌‌»‌‌  خواهیم بود که چگونه حکمت ایران و فلسفة یونان را به رگ‌های زبان عربی تزریق می‌کند و با نوابغی چون ابن مقفع و هنر ‌‌ «‌‌سهل ممتنع‌‌»‌‌  او در کلیله و دمنه آشنا می‌شویم. همزمان، در جهان شعر، نبرد تمام‌عیار ‌‌ «‌‌سنت‌‌»‌‌  و ‌‌ «‌‌تجدد‌‌»‌‌  را به تماشا می‌نشینیم و می‌بینیم که چگونه شاعران نوآور ‌‌(‌‌محدثین‌‌)‌‌، برای بیان دنیای جدید، ستون‌های هزارسالة قصیده را به لرزه درمی‌آورند.

سفر ما به اینجا ختم نمی‌شود. از شرق به غربی‌ترین نقطة جهان اسلام، به اندلس، این فردوس گمشده، خواهیم رفت تا شاهد تولد ادبیاتی با هویتی کاملاً منحصر به فرد باشیم؛ ادبیاتی که در آن، وصف طبیعت سرسبز جایگزین صحرای خشک می‌شود و از دل آمیزش فرهنگ‌ها، قالب‌های موسیقایی و نوآورانه‌ای چون ‌‌ «‌‌موشح‌‌»‌‌  و ‌‌ «‌‌زجل‌‌»‌‌  زاده می‌شوند.

پس از عبور از دوران طولانی ‌‌ «‌‌فترت‌‌»‌‌  که در آن، رسالت ادیبان از ‌‌ «‌‌آفرینش‌‌»‌‌  به ‌‌ «‌‌حفظ میراث‌‌»‌‌  در قالب دانشنامه‌های عظیم تغییر می‌کند، سرانجام به دوران معاصر می‌رسیم. در عصر نهضت، با شوکِ برخورد با غرب، ادبیات بار دیگر رسالتی انقلابی می‌یابد. نثر از قید و بندهای کهن رها می‌شود و جامه‌های نوِ رمان، داستان کوتاه و نمایشنامه را بر تن می‌کند تا روایتگر انسان معاصر و دغدغه‌هایش باشد. شعر نیز با شکستن نهایی ستون‌های عروض، در قالب‌های ‌‌ «‌‌شعر تفعیله‌‌»‌‌  و ‌‌ «‌‌شعر منثور‌‌»‌‌ ، به آزادی کامل دست می‌یابد تا فریادگر بحران‌ها، شکست‌ها و امیدهای انسان امروز باشد.

این بخش‌نامه تنها به شما ‌‌ «‌‌چه‌‌»‌‌  نمی‌گوید، بلکه ‌‌ «‌‌چرا‌‌»‌‌  و ‌‌ «‌‌چگونه‌‌»‌‌  را نیز می‌آموزد. شما در پایان این سفر، نه یک حافظِ اطلاعات، که یک ‌‌ «‌‌تحلیلگر ادبی‌‌»‌‌  خواهید بود؛ کسی که می‌تواند نبض یک دوران را در کلمات ادیبانش حس کند و راز ماندگاری شاهکارها را دریابد.

پس قلم را بردارید، دفتر را بگشایید و خود را برای ورود به این جهان شگفت‌ انگیز آماده کنید. سفر آغاز شده است.

 گروه مولفین پردازش

منطبق بر آخرین سرفصل‌های مصوب تاریخ ادبیات عرب

بخش ۱: ادبیات پیش از اسلام

سرفصل‌ها و مباحث:

• بستر تاریخی و فرهنگی ‌‌(‌‌عصر جاهلی‌‌)‌‌:
  • ویژگی‌های شبه جزیره عربستان:
    • جنبه‌های جغرافیایی.
    • جنبه‌های اجتماعی.
    • جنبه‌های اقتصادی.
    • جنبه‌های دینی.
    • جنبه‌های فرهنگی.
• شعر در عصر جاهلی:
  • پیدایش شعر جاهلی.
  • کتابت و روایت شعر.
  • اغراض و مضامین شعر جاهلی.
  • ویژگی‌های لفظی و معنوی شعر.
  • معلقات:
    • تعریف و وجه تسمیه.
    • نام‌های دیگر معلقات.
    • تعداد و اهمیت آن در ادبیات عربی.
    • سرایندگان معلقات.
  • شعر صعالیک:
    • تعریف صعلوک.
    • شاعران معروف گروه صعالیک.
    • ویژگی‌های شعر صعالیک.
  • نقد و اصالت شعر جاهلی:
    • اشاره به مسئله انتحال.
    • دیدگاه طه حسین و چالش‌های پیرامونی آن.
• نثر در عصر جاهلی:
  • انواع نثر و نمونه‌ها:
    • امثال ‌‌(‌‌ضرب‌المثل‌ها‌‌)‌‌.
    • خطبه‌ها.
    • سجع کاهنان.

بخش ۲: ادبیات دوره اسلامی و اموی

سرفصل‌ها و مباحث:

• تحولات ادبی با ظهور اسلام:
  • تأثیر نزول قرآن کریم بر زبان و ادبیات عربی.
  • اثر حدیث شریف نبوی بر زبان و ادبیات عربی.
  • وضعیت ادبیات عربی و جایگاه شعر در صدر اسلام.
• نثر در صدر اسلام و دوره اموی:
  • حدیث و خطب و رسائل نبوی.
  • نهج البلاغه.
  • خطبه‌ها و نامه‌های خلفا.
  • مکتب نثری عبدالحمید کاتب.
  • آثار ادبای شاخص نثر ‌‌(‌‌زیاد بن أبیه، حجاج بن یوسف، واصل بن عطاء‌‌)‌‌.
• شعر در صدر اسلام و دوره اموی:
  • شعرای معروف دوره اسلامی ‌‌(‌‌کعب بن زهیر، حسان بن ثابت‌‌)‌‌.
  • مراکز ادبی مهم در دوره اموی ‌‌(‌‌شام، حجاز، عراق‌‌)‌‌.
  • شعر سیاسی:
    • شعر احزاب شیعه ‌‌(‌‌کمیت بن زید، کثیر عزه‌‌)‌‌.
    • شعر احزاب اموی ‌‌(‌‌اخطل، جریر‌‌)‌‌.
    • شعر احزاب زبیری ‌‌(‌‌عبدالله بن قیس الرقیات‌‌)‌‌.
    • شعر احزاب خوارج ‌‌(‌‌عمران بن حطان، طرماح‌‌)‌‌.
    • شاعران ایرانی این دوره ‌‌(‌‌زیاد الأعجم، موسی شهوات، أبو العباس الأعمى، إسماعیل بن یسار النسائی‌‌)‌‌.
  • شعر غنایی ‌‌(‌‌غزل‌‌)‌‌:
    • غزل اباحی ‌‌(‌‌عمر بن ابی ربیعه‌‌)‌‌.
    • غزل عفیف ‌‌(‌‌قیس بن ذریح، جمیل بن معمر‌‌)‌‌.

• • شعر هجاء و نقائض:
    • عوامل مؤثر در ظهور نقائض.
    • شاعران نقائض‌سرا ‌‌(‌‌جریر، اخطل، فرزدق‌‌)‌‌.
  • شعر زهد:
    • به عنوان جریانی در جهت مخالف فساد جامعه و صاحبان آن.

بخش ۳: ادبیات دوره عباسی – نثر

سرفصل‌ها و مباحث:

• کلیات عصر عباسی:
  • معرفی عصر عباسی از لحاظ سیاسی و فرهنگی.
  • وضعیت کلی و تحولات نثر در دوره عباسی.
• شخصیت‌ها و جریان‌های نثری:
  • کاتبان و دبیران نامور در دوره عباسی.
• گونه‌های ادبی نثر:
  • آثار ترجمه شده:
    • ابن مقفع و آثارش.
  • نامه‌نگاری ‌‌(‌‌الرسائل‌‌)‌‌:
    • ابن العمید، الصابی، ابوبکر خوارزمی، قاضی فاضل.
  • خطابه:
    • ویژگی‌های خطابه در این دوره.
    • ابن نباته خطیب.
  • ادبیات داستانی و مقامات:
    • بدیع‌الزمان همدانی.
    • حریری.
  • متون عرفانی و نیایش‌ها:
    • کفعمی، سید بن طاووس، ابن عطاءالله اسکندرانی.
  • نگارش و نقد ادبی:
    • ابوالفرج اصفهانی، ابن قتیبه، ابوبکر صولی، ثعالبی.
• تحلیل متون:
  • قرائت و تحلیل منتخبی از آثار یاد شده فوق.

بخش ۴: ادبیات دوره عباسی – شعر

سرفصل‌ها و مباحث:

• کلیات و تحولات شعر عباسی:
  • مروری بر دوره تاریخی عباسی و ویژگی‌های سیاسی، اجتماعی و ادبی آن.
  • تحول شعر در این دوره.
  • نوآوری در شعر قدیم از جنبه‌های مختلف:
    • موضوعات جدید ‌‌(‌‌مانند غزل مذکر، زهد و پارسایی‌‌)‌‌.
    • تجدید در اوزان و قوافی.
• دوره‌های تاریخی شعر عباسی:
  • دوره الثوره التجديديه ‌‌(‌‌۱۳۲ ـ ۲۳۳ هـ‌‌)‌‌.
  • دوره نفوذ ترکی ‌‌(‌‌۲۳۲ـ ۳۳۴ هـ‌‌)‌‌.
  • دوره آل بویه ‌‌(‌‌۳۳۴ـ ۴۴۷ هـ‌‌)‌‌.
  • دوره سلجوقیان ‌‌(‌‌۴۴۷ـ ۶۵۶ هـ‌‌)‌‌.
  • بیان ویژگی‌های شعری و معرفی شاعران نامی هر دوره.
• جریان‌های شعری:
  • شعر شیعی:
    • معرفی شاعران شیعه ‌‌(‌‌دعبل، دیک‌الجن، منصور النمری، سید حمیری، مهیار دیلمی‌‌)‌‌.
    • موضوعات شعر شیعی در دفاع از اهل بیت ‌‌(‌‌ع‌‌)‌‌.
• تحلیل متون:
  • قرائت و تحلیل منتخبی از آثار شاعران یاد شده.

بخش ۵: ادبیات دوره مملوکی و عثمانی

سرفصل‌ها و مباحث:

• بستر تاریخی ‌‌(‌‌عصر فترت و انحطاط‌‌)‌‌:
  • حمله مغول و عوامل سقوط دولت عباسی.
  • شرح اوضاع در دوران مملوکی و عثمانی:
    • اوضاع سیاسی، اجتماعی و اقتصادی.
    • اوضاع دینی، علمی و ادبی.
  • ارتباط جامعه و ادبیات در این دوران.
• شعر در این دوره:
  • ویژگی‌ها و جریان‌ها:
    • ظهور بدیعیات.
    • نظم الغاز و احاجی ‌‌(‌‌چیستان‌ها‌‌)‌‌.
    • تاریخ شعری.
    • مدائح نبوی.
    • استعمال الفاظ عامیانه.
  • شاعران معروف:
    • بررسی شعر الشاب الظریف، بوصیری، ابن الوردی، صفی‌الدین حلی، ابن نباته، ابن حجة الحموی.
• نثر در این دوره:
  • مروری بر نثر و تحول آن.
  • انواع نثر:
    • کتابت دیوانی.
    • رسائل ادبی.
    • نثر علمی.
  • نویسندگان و آثار برجسته:
    • قلقشندی ‌‌(‌‌صبح الأعشی‌‌)‌‌.
    • ابن خلدون ‌‌(‌‌مقدمه‌‌)‌‌.
    • نویری ‌‌(‌‌نهایه الأرب‌‌)‌‌.
    • ابن خلکان ‌‌(‌‌وفیات الأعیان‌‌)‌‌.
    • ابن بطوطه ‌‌(‌‌سفرنامه‌‌)‌‌.
    • حاجی خلیفه ‌‌(‌‌کشف الظنون‌‌)‌‌.
    • شیخ بهایی ‌‌(‌‌کشکول‌‌)‌‌.
  • فرهنگ‌نویسی:
    • واژه‌نامه‌ها و دانش‌نامه‌های مفصل مانند: لسان العرب، قاموس المحيط، تاج العروس.

بخش ۶: ادبیات معاصر – نثر

سرفصل‌ها و مباحث:

• کلیات و زمینه‌های تحول:
  • تاریخچه نثر ادبی از قدیم تا معاصر.
  • عصر نهضت و تأثیر آن بر شکل‌گیری و تحول در نثر معاصر.
  • عوامل پیدایش و تطور گونه‌های ادبی در این دوره.
  • جریان رئالیسم و نثر معاصر عربی.
• گونه‌های ادبی نثر معاصر:
  • ادبیات داستانی:
    • پیدایش رمان معاصر عربی و مطالعه برخی از رمان‌ها.
    • نمایشنامه و مطالعه برخی از آثار شاخص آن.
    • داستان کوتاه و نویسندگان این نوع ادبی.
  • نثر غیرداستانی:
    • بررسی نوشته‌های ادبی فلسفی.
    • ادبیات مقاومت و نویسندگان معروف در این زمینه.
• نویسندگان و تحلیل آثار:
  • قرائت نمونه‌هایی از آثار نویسندگان این دوره:
    • عقاد، طه حسین، احمد امین، نجیب محفوظ، جبران خلیل جبران، میخائیل نعیمه، توفیق حکیم، غسان کنفانی، غاده سمان، طیب صالح، عبدالرحمن منیف، زکریا تامر.

بخش ۷: ادبیات معاصر – شعر

سرفصل‌ها و مباحث:

• تحولات و جریان‌های شعر معاصر:
  • مراحل تغییر و تحول در شعر این دوره.
  • عوامل پیدایش و تطور گونه‌های شعری:
    • شعر تفعیله.
    • شعر سپید ‌‌(‌‌شعر منثور‌‌)‌‌.
  • ادبیات مقاومت در شعر.
  • شعر حداثه و ویژگی‌های آن.
• مکاتب و مراکز جغرافیایی شعر:
  • مکاتب و جریان‌های شعری در کشورهای مختلف:
    • لبنان، سوریه، عراق و مصر.
• شاعران و تحلیل آثار:
  • قرائت نمونه‌هایی از آثار شاعران این دوره:
    • نازک الملائکه، بدر شاکر السیاب، نزار قبانی، ادونیس، سعاد الصباح، محمد الماغوط، یوسف الخال، سعید عقل، بلند الحیدری، می زیاده، محمود درویش، سمیح القاسم، احمد مطر، فدوی طوقان، ابراهیم طوقان، معین بسیسو.

بخش ۸: ادبیات عربی در ایران

سرفصل‌ها و مباحث:

• جایگاه زبان و ادبیات عربی در ایران:
  • شکوفایی و گسترش زبان و ادبیات عربی در ایران.
• شعر عربی در ایران:
  • مشهورترین شاعران عربی‌سرای ایرانی:
    • زیاد اعجم، اسماعیل بن یسار، بشار بن برد، ابونواس، قاضی جرجانی، عضدالدوله دیلمی، ابوالفتح بستی، مهیار دیلمی، ابیوردی، طغرایی، ارّجانی.
• نثر عربی در ایران:
  • مشهورترین نویسندگان عربی‌نویس ایرانی:
    • عبدالحمید کاتب، ابن مقفّع، محمد بن جریر طبری، ابوالفرج اصفهانی، راغب اصفهانی.
• ادبای دوزبانه و سرآمدان ایرانی:
  • مشهورترین ایرانیانی که در نظم و نثر عربی سرآمد بوده‌اند:
    • سهل بن هارون، ابوالفضل بن عمید، ابوبکر خوارزمی، صاحب بن عباد، ابوهلال عسکری، بدیع‌الزمان همدانی، قابوس بن وشمکیر، ثعالبی نیشابوری، باخرزی، زمخشری، رشیدالدین وطواط، قاضی نظام‌الدین اصفهانی.

بخش ۹: ادبیات اندلس

سرفصل‌ها و مباحث:

• بستر تاریخی و فرهنگی:
  • فتح اندلس.
  • اوضاع سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی اندلس.
• دوره‌های تاریخی و چهره‌های ادبی:
  • دولت بنی امیه: ابن هانی، ابن دراج، ابن عبد ربه.
  • دوره ملوک الطوائف: ابن زیدون، ابن شهید.
  • دولت مرابطین: ابن خفاجه، ابن رشیق قیروانی، ابن طفیل.
  • دولت موحدین: ابن سهل، ابن جبیر.
  • دولت بنی احمر: ابن خلدون و ابن بطوطه.
  • قرائت نمونه آثار شاعران و نویسندگان مشهور هر دوره.
• انواع و ویژگی‌های ادبیات اندلسی:
  • شعر:
    • ویژگی‌های شعر اندلسی و مراحل مختلف آن ‌‌(‌‌تقلید، تحرر، تجدید‌‌)‌‌.
  • موشحات:
    • تعریف، خاستگاه و ساختار.
    • اغراض و ویژگی‌های آن.
    • معروف‌ترین سرایندگان موشحات ‌‌(‌‌ابن عباده قزاز، لسان الدین بن خطیب‌‌)‌‌.
    • اثر موشحات در شکل‌گیری ازجال ‌‌(‌‌ترانه‌ها‌‌)‌‌.
  • نثر:
    • مروری بر نثر و تحول آن.
    • اشاره به انواع نثر مانند خطابه، ترسل و تصنیف.